2 augustus 202612 min read

Brugge tijdens WOI en WOII: sporen van de geschiedenis

Print article

Brugge oogt als een stad waar de tijd na 1500 is blijven stilstaan. Precies daarom vergeten bezoekers vaak dat hier in de twintigste eeuw twee keer een bezettingsleger de dienst uitmaakte. Tijdens de Eerste Wereldoorlog was Brugge vier jaar lang het zenuwcentrum van de Duitse Marinekorps Flandern; tijdens de Tweede Wereldoorlog werd de stad opnieuw bezet, om in september 1944 vrijwel zonder gevechten bevrijd te worden. Die dubbele geschiedenis laat sporen na, alleen moet je weten waar je moet kijken.

Deze gids brengt je langs wat er in en rond Brugge te zien is: van de gedenkplaten in de binnenstad tot het Sint-Andries kerkhof, van de haven van Zeebrugge tot de loopgraven en begraafplaatsen op een halfuur rijden.

Brugge in de Eerste Wereldoorlog

Een stad achter het front

Toen het Duitse leger in oktober 1914 West-Vlaanderen binnentrok, viel Brugge zonder slag of stoot. De stad lag ongeveer twintig kilometer achter de frontlijn aan de IJzer en werd daardoor geen slagveld, maar wel een logistiek en militair knooppunt. Er kwamen hospitalen, kazernes, commandoposten en opslagplaatsen. De bevolking bleef, met rantsoenering, opeisingen, avondklok en gedwongen arbeid als dagelijkse realiteit.

Het is die combinatie die Brugge apart maakt binnen de Vlaamse oorlogsgeschiedenis: geen verwoeste stad zoals Ieper of Diksmuide, maar een intact bewaarde stad die vier jaar lang als Duitse basis functioneerde.

Het Marinekorps Flandern

Het belangrijkste militaire feit is de aanwezigheid van het Marinekorps Flandern, opgericht in het najaar van 1914 onder admiraal Ludwig von Schröder. Brugge werd het administratieve hart, met de haven van Zeebrugge en Oostende als uitvalspoorten naar de Noordzee. Via het kanaal Brugge-Zeebrugge voeren U-boten en torpedoboten van de beschutte binnenstad naar zee.

De Duitsers bouwden in de Brugse achterhaven bunkers en onderhoudsdokken voor onderzeeërs. Vanuit die basis werden honderden aanvallen op de geallieerde scheepvaart in het Kanaal uitgevoerd. Dat maakte Brugge en Zeebrugge tot een prioritair doelwit voor de Britse marine en luchtmacht.

De raid op Zeebrugge, 23 april 1918

De bekendste gebeurtenis is de Britse aanval op de haven van Zeebrugge op Sint-Jorisdag 1918. De Royal Navy probeerde de vaargeul naar Brugge te blokkeren door oude kruisers vol beton in de haveningang tot zinken te brengen, terwijl mariniers vanaf de HMS Vindictive de havenmuur bestormden.

Militair gezien mislukte de operatie grotendeels: de blokkade werkte maar enkele dagen. Symbolisch was ze enorm. Er werden acht Victoria Crosses toegekend, en de raid is tot vandaag een begrip in de Britse marinegeschiedenis. In Zeebrugge herinneren een monument en jaarlijkse plechtigheden aan de aanval.

Het einde van de bezetting

Op 19 oktober 1918 trokken Belgische troepen Brugge binnen. De Duitsers hadden zich teruggetrokken zonder de stad te verwoesten; de historische kern bleef gespaard. Koning Albert I en koningin Elisabeth deden kort daarna hun intocht op de Markt, een gebeurtenis die op talloze foto's is vastgelegd.

Brugge in de Tweede Wereldoorlog

Mei 1940 en de bezetting

In mei 1940 werd Brugge opnieuw ingenomen. De stad bleef vier jaar bezet gebied binnen de Duitse militaire administratie voor België en Noord-Frankrijk. Ook nu bleef zwaar oorlogsgeweld grotendeels uit binnen de stadsmuren, al vielen er bombardementen op de haveninfrastructuur, het rangeerstation en de omliggende gemeenten.

De kustlijn ten noorden van Brugge werd onderdeel van de Atlantikwall. Zeebrugge, Knokke en Blankenberge kregen bunkers, geschutstellingen en radarposten. Wie vandaag langs de kust wandelt, ziet nog altijd betonnen restanten in de duinen.

Verzet, repressie en de Jodenvervolging

Brugge had een actieve verzetsbeweging, onder meer rond inlichtingennetwerken die informatie over de kustverdediging naar Londen doorspeelden. De repressie was hard: arrestaties, deportaties naar Duitse kampen, executies. Op verschillende plekken in de stad hangen gedenkplaten met namen van gefusilleerde verzetslieden en van weggevoerde inwoners.

De Joodse gemeenschap in Brugge was klein, maar ook hier werden inwoners opgepakt en via de Dossinkazerne in Mechelen naar Auschwitz gedeporteerd. In het straatbeeld herinneren enkele Stolpersteine, kleine messing gedenkstenen in het trottoir voor de laatste vrijwillige woonplaats van slachtoffers, aan hun namen.

De bevrijding in september 1944

Op 12 september 1944 bevrijdden Canadese eenheden Brugge. Er werd nauwelijks gevochten in de binnenstad; de Duitse troepen trokken zich terug richting de kust, waar de gevechten om Zeebrugge en de Scheldemonding nog weken zouden duren. Dat Brugge intact bleef, is een van de redenen waarom de stad in 2000 als geheel op de UNESCO-werelderfgoedlijst kon.

Wat je vandaag kunt bezoeken

In de binnenstad

• Gedenkplaten aan het Provinciaal Hof en het Stadhuis op de Burg: hier hangen herdenkingsplaten voor de gesneuvelden en de weggevoerden van beide oorlogen.
• Het monument voor de gesneuvelden op de Markt en aan de Sint-Salvatorskathedraal: klassieke interbellum-gedenktekens, met jaarlijkse plechtigheden op 11 november.
• Stolpersteine: verspreid over de binnenstad, onder meer in de omgeving van de Langestraat en de Sint-Jakobsstraat.
• De Gentpoort: een van de vier overgebleven middeleeuwse stadspoorten, die tijdens de Tweede Wereldoorlog door de Duitse bezetter werd gebruikt als toegangspunt tot de stad.
• Kerkelijke gedenkramen: in de Sint-Salvatorskathedraal en de Onze-Lieve-Vrouwekerk vind je herdenkingsramen en -platen voor parochianen die niet terugkeerden.

Sint-Andries en de militaire begraafplaatsen

Op het kerkhof van Sint-Andries en op de Brugse stedelijke begraafplaats liggen Commonwealth-graven, onderhouden door de Commonwealth War Graves Commission. Ze zijn vrij toegankelijk tijdens de openingsuren van de begraafplaats en herkenbaar aan de typische witte Portland-stenen grafzerken.

Zeebrugge

• Het monument voor de raid van 1918 aan de havendam herinnert aan de Britse aanval. Rond 23 april vinden er herdenkingen plaats.
• Sint-Donaaskerk in Zeebrugge herbergt gedenktekens voor gevallen mariniers.
• Zeebrugge bereik je vanuit Brugge in ongeveer vijftien minuten met de trein vanaf station Brugge, of met de kusttram via Blankenberge.

Oorlogssites in de buurt

Brugge is een uitstekende uitvalsbasis voor de Westhoek. Alles hieronder ligt op ongeveer een uur rijden of minder.

• Tyne Cot Cemetery, Passendale (circa 55 km): de grootste Commonwealth-begraafplaats ter wereld, met bijna 12.000 graven. Gratis toegankelijk, met bezoekerscentrum.
• Memorial Museum Passchendaele 1917, Zonnebeke (circa 55 km): gereconstrueerde dug-outs en loopgraven, een van de beste musea over de slag van 1917.
• In Flanders Fields Museum, Ieper (circa 60 km): in de Lakenhalle, het referentiemuseum over de Eerste Wereldoorlog in de Westhoek.
• Menenpoort, Ieper: elke avond om 20.00 uur klinkt hier de Last Post, al sinds 1928. Kom een kwartier vooraf voor een plek vooraan.
• Het IJzermonument en de Dodengang, Diksmuide (circa 45 km): originele loopgraven aan de IJzer.
• Het Atlantikwall Openluchtmuseum, Raversyde bij Oostende (circa 30 km): een uitzonderlijk bewaarde reeks bunkers uit beide wereldoorlogen, pal aan zee.

Twee routes om zelf te lopen

Wandelroute door de binnenstad, ongeveer 1,5 uur

Start op de Burg bij de gedenkplaten, wandel via de Blinde Ezelstraat naar de Vismarkt, dan naar de Sint-Salvatorskathedraal voor de herdenkingsramen, en verder naar het Zand met het bevrijdingsmonument. Sluit af in de Langestraat, waar je Stolpersteine vindt. Neem een stadsplan of gebruik je telefoon; de gedenkplaten zijn klein en hangen vaak op ooghoogte naast deuren.

Dagtrip naar de Westhoek met de auto

Vertrek om 9.00 uur uit Brugge, bezoek in de voormiddag het In Flanders Fields Museum in Ieper, lunch op de Grote Markt, ga in de namiddag naar Tyne Cot en Passchendaele, en eindig om 20.00 uur bij de Last Post aan de Menenpoort. Terug in Brugge rond 21.30 uur. Zonder auto kan het met de trein via Kortrijk, maar reken dan op langere reistijden en beperk je tot Ieper.

Praktische informatie

• Toegang gedenkplaatsen en begraafplaatsen: gratis, altijd of tijdens de openingsuren van de begraafplaats.
• In Flanders Fields Museum: reken op ongeveer 14 euro voor volwassenen, korting voor jongeren, gesloten in delen van januari.
• Memorial Museum Passchendaele: ongeveer 12,50 euro, reken op twee uur bezoek.
• Atlantikwall Raversyde: ongeveer 10 euro, buitenparcours van twee kilometer, goede schoenen aangeraden.
• Last Post Ieper: gratis, elke avond om 20.00 uur, ook bij regen.
• Beste periode: november rond de wapenstilstand voor de plechtigheden, of het voorjaar voor rustige bezoeken zonder busgroepen.

Tips voor je bezoek

• Bezoek de militaire begraafplaatsen bij voorkeur vroeg in de ochtend of laat in de namiddag. Het licht is dan zachter en je hebt de plek vaak voor jezelf.
• Neem in de Westhoek altijd cash of kaart mee voor de kleine bezoekerscentra; niet alles heeft betaalterminals.
• Combineer geen twee grote musea op één dag met kinderen. Kies één museum en één buitenlocatie.
• Wil je een specifiek graf bezoeken, zoek dan vooraf het perceel en het rijnummer op via de databank van de Commonwealth War Graves Commission.
• Respecteer de plechtigheid: op begraafplaatsen geen picknick, geen drones, en houd honden aan de leiband.

Wat er nog te zien is in de Brugse achterhaven

De U-bootbunkers en onderhoudsdokken die het Marinekorps in de haven aanlegde, zijn grotendeels verdwenen onder latere havenuitbreidingen. Toch zijn er restanten: betonstructuren langs het kanaal Brugge-Zeebrugge, oude kaaimuren en een aantal bunkers in het havengebied. Ze liggen niet in publiek toegankelijk gebied, maar wie met de fiets langs het jaagpad naar Zeebrugge rijdt, ziet onderweg meerdere betonnen relicten in de bermen liggen. Dat fietstraject van ongeveer vijftien kilometer is vlak, goed aangeduid en op zich al een aangename halve dag.

Ooggetuigen en archieven

Het stadsarchief van Brugge bewaart een uitgebreide collectie over beide bezettingen: rantsoenbonnen, Duitse verordeningen die in het Nederlands, Frans en Duits werden aangeplakt, foto's van militaire parades op de Markt, en dossiers over opeisingen. Een deel van dat materiaal is gedigitaliseerd en online raadpleegbaar. Voor wie familiegeschiedenis onderzoekt, is dat het eerste adres.

Ook de bibliotheek Biekorf aan de Kuipersstraat heeft een lokaalhistorische afdeling met werken over Brugge in de twintigste eeuw. Beide instellingen zijn gratis toegankelijk tijdens de openingsuren; voor archiefstukken vraag je best vooraf een leeszaalplek aan.

Een korte tijdlijn

• Oktober 1914: Duitse troepen bezetten Brugge zonder gevechten
• November 1914: oprichting van het Marinekorps Flandern, met Brugge als hoofdkwartier
• 1915 tot 1918: uitbouw van de U-bootbasis in de achterhaven en van de kustbatterijen
• 23 april 1918: Britse raid op Zeebrugge
• 19 oktober 1918: bevrijding van Brugge door Belgische troepen
• Mei 1940: tweede bezetting van de stad
• 1942 tot 1944: uitbouw van de Atlantikwall langs de kust ten noorden van Brugge
• 12 september 1944: bevrijding door Canadese eenheden

Veelgestelde vragen